Ένα βίαιο παρελθόν δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκη να παράγει μία και μοναδική, επιβεβλημένη εκδοχή της πραγματικότητας. Αντίθετα, μπορεί να διδαχθεί μέσα από διαφορετικές μαρτυρίες τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη, ώστε οι νέοι να μάθουν να σκέφτονται κριτικά και όχι να κληρονομούν τα συμπεράσματα των άλλων — αυτό ήταν το βασικό συμπέρασμα του διεθνούς συνεδρίου JHP 2.0 που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα.

Το συνέδριο «Η βία στην ιστορία: Εμπειρίες, μνήμες και αναπαραστάσεις στη Νοτιοανατολική Ευρώπη» πραγματοποιήθηκε στις 24–26 Σεπτεμβρίου 2026 στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα. Συγκέντρωσε ιστορικούς, εκπαιδευτικούς και ερευνητές από 13 χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, μαζί με συναδέλφους από τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, τον Καναδά, τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και την Ισπανία, για να εξετάσουν ένα ερώτημα που βρίσκεται στην καρδιά της ιστορίας της περιοχής: πώς οι κοινωνίες ερευνούν, θυμούνται και διδάσκουν τη βία –τον πόλεμο, τις διώξεις και τις σιωπές που συχνά ακολουθούν– χωρίς να επιτρέπουν σε αυτή τη βία να απολιθωθεί σε προπαγάνδα, άρνηση ή κληρονομημένη δυσαρέσκεια των νέων γενεών.

Ανοίγοντας το συνέδριο, η διευθύντρια του έργου Joint History Project (JHP), Zvezdana Kovač, υπενθύμισε ότι για σχεδόν τρεις δεκαετίες το πρόγραμμα ενώνει ιστορικούς από όλη την περιοχή με στόχο την εξέταση ενός κοινού και συχνά επώδυνου παρελθόντος από πολλαπλές οπτικές γωνίες ταυτόχρονα. Ο πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του JHP και πρώην υπουργός Εξωτερικών της Αλβανίας, Ditmir Bushati, αναφέρθηκε στην κινητοποίηση των πολιτών στην Αλβανία, δείχνοντας πώς η δημόσια δυσαρέσκεια εξελίχθηκε σε ένα ευρύτερο φιλοδημοκρατικό κίνημα υπό την καθοδήγηση των «παιδιών της μετάβασης», και τράβηξε σαφείς παραλληλισμούς μεταξύ της δραστηριοποίησης των πολιτών στην Αλβανία και τη Σερβία. Η πρύτανις του Παντείου Πανεπιστημίου και πρόεδρος της Ακαδημαϊκής Επιτροπής του JHP, Χριστίνα Κουλούρη (Christina Koulouri), επεσήμανε τις νέες προκλήσεις που θέτει η ραγδαία τεχνολογική πρόοδος για την εκπαίδευση και την κοινωνία στο σύνολό της. Ο Γερμανός πρέσβης Andreas Kindl υπογράμμισε τον αναντικατάστατο ρόλο πρωτοβουλιών όπως το JHP στην ενίσχυση της περιφερειακής ειρήνης και της αμοιβαίας κατανόησης, ενώ η Regine Schubert, διευθύντρια του γραφείου του Ιδρύματος Friedrich Ebert (FES) στην Αθήνα, τόνισε ότι τα διδάγματα της ιστορίας προσφέρουν πολύτιμη καθοδήγηση στους σημερινούς υπεύθυνους λήψης αποφάσεων.

Κατά τη διάρκεια των επόμενων δύο ημερών, έξι θεματικές συνεδρίες μετέφεραν το κεντρικό ερώτημα του συνεδρίου σε έξι διαφορετικά δωμάτια του παρελθόντος.

Η πρώτη συνεδρία «Διδασκαλία της ιστορίας και βία Ι» ασχολήθηκε με το ερώτημα τι συμβαίνει στην πραγματικότητα όταν ένα βίαιο παρελθόν εισέρχεται στη σχολική τάξη. Το μήνυμα της συνεδρίας ήταν σαφές: η διδασκαλία γύρω από το τραύμα πρέπει να οικοδομεί κριτική κατανόηση και όχι να κανονικοποιεί τη βία — και σε διχασμένες κοινωνίες, οι νέοι συχνά απορροφούν το παρελθόν μέσα από οικογενειακούς μύθους και κοινοτικές παραδόσεις πολύ πριν το συναντήσουν ως ιστορικό γεγονός, γεγονός που καθιστά τον ρόλο της τάξης στην παροχή αυτών των γεγονότων, προσεκτικά και με ειλικρίνεια, ακόμη πιο επιτακτικό.

Η δεύτερη συνεδρία «Διδασκαλία της ιστορίας και βία ΙΙ» συνέχισε να διερευνά αυτό το ερώτημα από άλλη οπτική γωνία. Το μήνυμά της ήταν ότι τα κόμικς και τα graphic novels που βασίζονται σε πρωτογενείς πηγές μπορούν να φέρουν δύσκολα θέματα πιο κοντά στους νέους απ’ ό,τι θα μπορούσε ποτέ μια σελίδα σχολικού εγχειριδίου, και ότι η ειλικρινής επίγνωση της διπλής ένταξης –του να στέκεται κανείς ιστορικά ταυτόχρονα σε περισσότερες από μία κοινότητες ή αφηγήσεις– είναι ακριβώς αυτό που ανοίγει χώρο για αυθεντική πολυπροοπτικότητα στην τάξη, αντί να την υπονομεύει.

Η συνεδρία «Μνήμη και βία» επικεντρώθηκε στο πώς οι κοινωνίες διατηρούν τη μνήμη των όσων συνέβησαν αφού η ίδια η βία έχει τελειώσει. Το μήνυμα ήταν ότι το αρχειακό υλικό, όσο επώδυνο κι αν είναι, ανοίγει τον δρόμο προς τη συμφιλίωση αντί να τον κλείνει – και ότι η ανοιχτή καταδίκη των εγκλημάτων, με σαφήνεια και χωρίς περιστροφές, είναι αυτή που στην πραγματικότητα διαλύει τα μονολιθικά εθνικά αφηγήματα, και όχι η σιωπηρή αποφυγή τους.

Στη συνεδρία «Έμφυλη βία», το πεδίο διευρύνθηκε πέρα από τα πεδία των μαχών. Το μήνυμα ήταν ότι η πολεμική και η συστημική βία δεν μπορούν να εξετάζονται αποκλειστικά μέσα από πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα: οι ιδιωτικές μαρτυρίες ζωντανεύουν τους έμφυλους ρόλους, την εμπειρία του σπιτιού και την καθημερινή ζωή που τα επίσημα εγχειρίδια συστηματικά παραβλέπουν, και αυτό δεν αποτελεί απλώς μια υποσημείωση στην ιστορία της βίας, αλλά μέρος της ίδιας της ουσίας της.

Η συνεδρία «Εγκλήματα, σφαγές και γενοκτονίες» άνοιξε χώρο για άμεση αντιπαράθεση με το δυσκολότερο υλικό του συνεδρίου. Το μήνυμα ήταν ότι η πολεμική βία εκτείνεται πολύ πέρα από τον σωματικό πόνο –σε οικονομική ερήμωση, κοινωνικό αποκλεισμό και αναγκαστική μετανάστευση– και ότι τα μεταπολεμικά εγχειρίδια, εάν αφεθούν ανεξέταστα, μπορούν σιωπηρά να συνεχίσουν να συντηρούν τον ίδιο ακριβώς διαχωρισμό σε «εμάς» και «εκείνους» που κάποτε γέννησε η ίδια η βία.

Στο πλαίσιο του συνεδρίου παρουσιάστηκαν επίσης σκέψεις για το JHP στην τέταρτη δεκαετία του, επιστρέφοντας τα ερωτήματα στο ίδιο το έργο. Η διευθύντρια του JHP, Zvezdana Kovač, παρουσίασε τα αποτελέσματα που έχουν επιτευχθεί μέχρι σήμερα και ανακοίνωσε μια νέα εστίαση σε εκπαιδευτικά κόμικς και οπτικοακουστικό υλικό προσαρμοσμένο στις νέες γενιές. Στη συνέχεια, η ιστορικός Sanja Radović παρουσίασε το JHP Assistant, ένα νέο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης σχεδιασμένο να υποστηρίζει την εργασία με τις πηγές του JHP, τονίζοντας ότι η απαγόρευση τέτοιων εργαλείων δεν αποτελεί λύση –αντίθετα, οι μαθητές πρέπει να εξοπλιστούν ώστε να τα χρησιμοποιούν ηθικά και κριτικά. Οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να δοκιμάσουν οι ίδιοι το εργαλείο κατά την πρεμιέρα του.

Όλες οι ανακοινώσεις που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο θα δημοσιευθούν στην έκδοση Retrospektive, ενώ θα ενημερωθείτε εγκαίρως για περαιτέρω λεπτομέρειες.

Το συνέδριο της Αθήνας ήταν το δεύτερο μιας σειράς διεθνών συνεδρίων που διοργανώνονται στο πλαίσιο του έργου JHP 2.0. Το έργο υποστηρίζεται από το Ομοσπονδιακό Υπουργείο Εξωτερικών της Γερμανίας και υλοποιείται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο για τα Βαλκάνια (EFB), ενώ το συγκεκριμένο συνέδριο έλαβε επιπλέον υποστήριξη από το Ίδρυμα Friedrich Ebert (FES).