Αυτό εδώ είναι ένα εγχείρημα πολλών χρόνων — συνεχίζεται σχεδόν τρεις δεκαετίες τώρα. Και ο κόσμος έχει αλλάξει απίστευτα στη διάρκεια αυτών των τριάντα χρόνων.

Πριν από τριάντα χρόνια, σπάνια χρησιμοποιούσαμε προσωπικούς υπολογιστές και το διαδίκτυο μόλις είχε αρχίσει να διαμορφώνεται. Αυτό που με ανησυχεί είναι αν τα όσα σκεφτόμασταν και γράφαμε τότε μπορούν να μεταφραστούν στο σήμερα – σε αυτό που τώρα αποκαλούμε κοινωνικά μέσα, σε νέες μορφές έκφρασης. Και νομίζω ότι η γενιά μου μάλλον δεν μπορεί πια να το κάνει αυτό.

Γι’ αυτό θα ήμουν πραγματικά ευτυχής αν οι νέοι – όλοι οι νέοι – αναλάμβαναν αυτή την ιδέα, αυτό το εγχείρημα, το μεταμόρφωναν, το προσάρμοζαν, αλλά εξακολουθούσαν να εκφράζονται με τις βάσεις πάνω στις οποίες χτίσαμε αυτό το έργο: σεβασμός στην διαφορετικότητα, σεβασμός στην ποικιλομορφία που χαρακτηρίζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται, ζουν και οραματίζονται το μέλλον.

Αυτή είναι λοιπόν η μεγαλύτερη ευχή μου: να έρθουν νέοι άνθρωποι και να συνεχίσουν αυτό το έργο.

Πιστεύω ότι αυτό το πρότζεκτ είναι σημαντικό για διάφορους λόγους. Ο ένας από αυτούς είναι ότι, στα τριάντα χρόνια που έχει ήδη διαρκέσει, όσοι δουλέψαμε σε αυτό συνδεθήκαμε και δημιουργήσαμε μια μικροκοινότητα ιστορικών της περιοχής η οποία λειτουργεί πολύ καλά − και όχι μόνο επαγγελματικά, καθώς βέβαια έχουμε γίνει πια φίλοι. Για μένα, αυτό είναι το σημαντικότερο στοιχείο του πρότζεκτ.

Αλλά ναι, το έργο είναι επίσης σημαντικό λόγω του αντίκτυπου που είχε μέσω των αποτελεσμάτων του. Νομίζω ότι καταφέραμε να φέρουμε σε επαφή πολλούς καθηγητές ιστορίας από όλη την περιοχή και ότι οι καθηγητές αυτοί βλέπουν πλέον την ιστορία με διαφορετικό τρόπο. Έχουν συνειδητοποιήσει την ανάγκη για σύγκριση − όχι μόνο να ερμηνεύουν τη δική τους εθνική ιστορία, αλλά και να τη συγκρίνουν με τις ιστορίες των γειτονικών χωρών, προκειμένου να δουν ποιες εμπειρίες είναι κοινές και ποιες διαφορετικές.

Και τέλος, πιστεύω −ελπίζω− ότι αυτό έχει αντίκτυπο στους μαθητές που διδάσκονται από αυτούς τους εκπαιδευτικούς. Ίσως είναι λίγο δύσκολο να μετρηθεί, αλλά ελπίζω πραγματικά ότι το έργο έχει δώσει σημαντικό στίγμα σε όλες τις εμπλεκόμενες χώρες και με αυτόν τον τρόπο.

Το έργο αυτό, που ξεκίνησε πριν από τρεις δεκαετίες, είναι εξίσου αναγκαίο σήμερα όσο και τότε, επειδή ορισμένα πράγματα στις κοινωνίες μας στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και αλλού στον κόσμο δεν έχουν αλλάξει. Ένα από αυτά είναι ότι η διδασκαλία της ιστορίας εξακολουθεί να διεξάγεται σύμφωνα με μια εθνοκεντρική, εθνικιστική προσέγγιση. Με άλλα λόγια, η διδασκαλία της ιστορίας συχνά χρησιμοποιείται καταχρηστικά για να εκθειάσει κανείς το δικό του έθνος ως θαυμάσιο, αξιοθαύμαστο, εξαιρετικό −πάντα θύμα, ποτέ επιτιθέμενο− ενώ παρουσιάζει όλους τους γύρω ως υποδεέστερους.

Το στοιχείο μοναδικότητας στην πολυπρισματική προσέγγιση της ιστορίας είναι ότι μας δίνει την ευκαιρία να μάθουμε τι σκέφτονται οι άλλοι για εμάς. Και οι άλλοι συχνά έχουν μια πολύ πιο ρεαλιστική άποψη για εμάς απ’ ό,τι έχουμε εμείς για τον εαυτό μας.

Ήμασταν ιστορικοί, αγαπούσαμε την ιστορία, θέλαμε να αλλάξουν οι κοινωνίες προς το καλύτερο. Πιστεύαμε ότι η ιστορία μπορεί να είναι ένα μέσο για να αλλάξουμε τον κόσμο και έτσι αυτό θέλαμε, να αλλάξουμε τον κόσμο. Ακόμη και σήμερα, −30 χρόνια έχουν περάσει− ακόμη και σήμερα πιστεύουμε ότι αυτός είναι ένας ευγενής σκοπός που αξίζει να πολεμήσουμε.

Δυστυχώς από τότε και από τα συμπεράσματα που βγάλαμε τότε, προκύπτει ότι δεν έχουν αλλάξει πάρα πολλά πράγματα και ότι εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα στα σχολεία με τα σχολικά βιβλία, με τον τρόπο που διδάσκεται η ιστορία, με τον λόγο γύρω από την ιστορία, που είναι πολύ εθνικιστικός, αλλά κυρίως το γεγονός ότι και τα παιδιά δεν την αγαπούν την ιστορία.

Άρα κάτι κάνουμε λάθος. Μήπως είναι καιρός όλοι μαζί να ενώσουμε δυνάμεις για να το αλλάξουμε;

Ολοκληρώσαμε το βιβλίο με την περίοδο μετά τον Ψυχρό Πόλεμο μέχρι το 2008, πράγμα που σημαίνει ότι καλύπτει το πιο ευαίσθητο θέμα από όλα τα εγχειρίδια που έχουμε δημιουργήσει − επειδή οι διαδικασίες δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί, επειδή δεν γνωρίζουμε ακόμη τι θα συμβεί με τα σύνορα, επειδή κάποιοι επιθυμούν να αλλάξουν αυτά τα σύνορα. Δεν ξέρουμε αν θα παραμείνουν όπως είναι τώρα. Επειδή δεν έχουμε αρκετές πηγές, και επειδή τα ίχνη είναι ακόμα πολύ προσωπικά και ευαίσθητα.

Και εδώ, πρέπει να αναζητήσουμε κάποια ισορροπία − ισορροπία κατά την ανοιχτή συζήτηση στην τάξη, αλλά και ισορροπία με την πολιτική, ιδίως επειδή νέες χώρες, νέα κράτη, δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της δημιουργίας αυτών των βιβλίων. Αυτές οι χώρες βλέπουν την ιστορία από τη σημερινή οπτική γωνία. Και είναι πάντα δύσκολο να τους εξηγήσεις ποιο είναι το πραγματικό ιστορικό πλαίσιο.

Και νομίζω ότι αυτό θα είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις, ειδικά καθώς θα στραφούμε σε σύγχρονες, πιο οπτικές μεθόδους· θα είναι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που θα πρέπει να διαχειριστούμε.