Насилното минато не мора да произведе само една, наметната верзија на реалноста. Наместо тоа, за него може да се учи преку различни сведоштва поставени едно до друго, со цел младите да научат да размислуваат критички, а не да наследуваат туѓи заклучоци — ова е основниот заклучок од меѓународната конференција JHP 2.0 одржана во Атина.

Конференцијата „Насилството во историјата: искуства, сеќавања и претстави во Југоисточна Европа“ се одржа од 24 до 26 септември 2026 година на Универзитетот Пантеон во Атина. Таа собра историчари, просветни работници и истражувачи од 13 земји од Југоисточна Европа, на кои им се придружија колеги од Германија, Обединетото Кралство, Норвешка, Канада, Соединетите Американски Држави и Шпанија, за да го разгледаат прашањето кое се наоѓа во самото срце на историјата на овој регион: како општествата го истражуваат, помнат и поучуваат за насилството – војната, прогонот и молчењето што често следи по нив – без да се дозволи тоа насилство да се претвори во пропаганда, негирање или наследена огорченост на новите генерации.

Отворајќи ја конференцијата, директорката на проектот Joint History Project (JHP) Ѕвездана Ковач потсети дека овој проект веќе речиси три децении обединува историчари од целиот регион со цел согледување на заедничкото и често болно минато од повеќе перспективи истовремено. Претседателот на Управниот одбор на JHP и поранешен министер за надворешни работи на Албанија, Дитмир Бушати (Ditmir Bushati), се осврна на граѓанската мобилизација во Албанија, покажувајќи како јавното незадоволство прерасна во пошироко продемократско движење предводено од „децата на транзицијата“, и повлече јасни паралели меѓу граѓанскиот ангажман во Албанија и Србија. Ректорката на Универзитетот Пантеон и претседателка на Академскиот комитет на JHP, Кристина Кулури (Christina Koulouri), укажа на новите предизвици што забрзаниот технолошки напредок ги носи за образованието и општеството во целина. Германскиот амбасадор Андреас Киндл ја нагласи незаменливата улога на иницијативите како JHP во зајакнувањето на регионалниот мир и меѓусебното разбирање, додека Регине Шуберт (Regine Schubert), директорка на канцеларијата на Фондацијата Фридрих Еберт (FES) во Атина, истакна дека лекциите од историјата нудат вредни насоки за денешните носители на одлуки.

Во текот на следните два дена, шест тематски сесии го пренесоа централното прашање на конференцијата во шест различни простории на минатото.

Првиот панел „Наставата по историја и насилството I“ се занимаваше со прашањето што навистина се случува кога насилното минато ќе влезе во училницата. Пораката на панелот беше недвосмислена: поучувањето за траумата мора да изгради критичко разбирање, а не да го нормализира насилството — а во поделените општества младите често го апсорбираат минатото преку семејните митови и традицијата на заедницата многу пред да се сретнат со него како историски факт, што ја прави улогата на училницата во обезбедувањето на тие факти, внимателно и чесно, уште поитна.

Вториот панел „Наставата по историја и насилството II“ продолжи да го истражува ова прашање од друг агол. Пораката на овој панел беше дека стриповите и графичките новели засновани на примарни извори можат да им ги приближат тешките теми на младите подобро отколку што би можела која било страница од учебник, како и дека искрената свест за двојната припадност – за историски истовременото опстојување во повеќе од една заедница или наратив – е токму она што отвора простор за вистинска мултиперспективност во училницата, наместо да ја поткопува.

Панелот „Сеќавање и насилство“ се фокусираше на тоа како општествата го чуваат сеќавањето на она што се случило откако самото насилство ќе престане. Пораката на овој панел беше дека архивскиот материјал, колку и да е болен, го отвора патот кон помирување наместо да го затвора – и дека отворената осуда на злосторствата, јасно и без задршка, е она што всушност ги разбива монолитните национални наративи, а не нивното премолчување и избегнување.

На панелот „Родово базирано насилство“ се прошири визурата на прашањето за насилството надвор од воените фронтови. Пораката на сесијата беше дека военото и системското насилство не може да се набљудуваат исклучиво низ политичките и воените настани: приватните сведоштва ги оживуваат родовите улоги, семејното искуство и секојдневниот живот што официјалните учебници редовно ги занемаруваат, а тоа не е само фуснота во историјата на насилството, туку дел од неговата суштина.

Панелот „Злосторства, масакри и геноциди“ отвори простор за соочување со најтешката тема на конференцијата. Пораката на оваа сесија беше дека военото насилство се протега далеку над физичкото страдање – кон економско опустошување, социјална исклученост и присилни миграции – како и дека послевоените учебници, доколку останат непреиспитани, можат тивко да продолжат да ја одржуваат токму онаа поделба на „нас“ и „нив“ што самото насилство некогаш ја создало.

Во рамките на конференцијата беа претставени и размислувања за JHP во неговата четврта деценија, со што прашањата на конференцијата се вратија кон самиот проект. Директорката на JHP, Ѕвездана Ковач, ги претстави досегашните резултати и најави нов фокус на едукативни стрипови и видеоматеријали прилагодени на новите генерации. Историчарката Сања Радовиќ потоа го претстави JHP Assistant, нова алатка за вештачка интелигенција дизајнирана да ја поддржи работата со изворите на JHP, нагласувајќи дека забраната на таквите алатки не е решение – туку учениците треба да се оспособат да ги користат етички и критички. Учесниците имаа можност и самите да ја испробаат оваа алатка на нејзината премиера.

Сите трудови презентирани на конференцијата ќе бидат објавени во публикацијата Retrospektive, а за понатамошните детали ќе бидете навремено информирани.

Конференцијата во Атина беше втора во низата меѓународни конференции организирани во рамките на проектот JHP 2.0. Проектот е поддржан од Министерството за надворешни работи на Германија, а го спроведува Европскиот фонд за Балканот (EFB), додека оваа конференција доби дополнителна поддршка и од Фондацијата Фридрих Еберт (FES).