Saygıdeğer CESPIC ve Transeuropa Balkan ve Kafkasya Gözlemevi Temsilcileri, Saygıdeğer “Our Lady of Good Counsel” (İyi Öğüt Meryem Anası) Vakfı Temsilcileri, Değerli jüri üyeleri, kıymetli konuklar, meslektaşlar ve dostlar,

Ortak Tarih Kitapları Projesi (Joint History Project) ekibi adına CESPIC Barış Ödülü’nü almak büyük bir onurdur.

Bu ödül bizim için yaptığımız işin önemli olduğuna dair bir onaya ihtiyaç duyduğumuz için önemli değil; biz yaptığımız işin değerine her zaman yürekten inandık. Aksine bu ödül, çalışmalarımızın ses getirdiğini ve bu projeyi paylaşabilecek, önerebilecek ve üzerine yenilerini inşa edebilecek dost ve ortaklar topluluğunun büyümeye devam ettiğini gösterdiği için önemlidir.

Ayrıca barış ödülü için rekabetin her zaman yoğun olduğunun; çalışmalarından dolayı takdiri hak eden pek çok kuruluş, birey, grup ve hatta kitlesel hareket olduğunun bilincindeyiz. Bu nedenle, bu ödülün barışa giden bir yol olarak eğitimin önemini tanımasından dolayı özellikle müteşekkiriz.

Eğitim olmadan barış sürdürülemez. Sadece açık fikirli, eğitimli bireyler —meraklı, sorgulamaya hazır, farklı bakış açılarını dinleyen ve geçmiş üzerinde eleştirel düşünebilen insanlar— barışın gerçek garantörleri olabilirler.

Bu inanç, Ortak Tarih Kitapları Projesi’nin tam kalbinde yer almaktadır.

Yolculuğumuz yaklaşık otuz yıl önce, Yugoslavya’da 90’lı yılların savaşlarının hala devam ettiği bir dönemde başladı. O zor yıllarda, Güneydoğu Avrupa’nın farklı ülkelerinden tarihçilerin bir araya gelmesi, geçmişi çok sayıda açıdan incelemesi ve ortak eğitim materyalleri oluşturması fikri neredeyse imkansız görünüyordu.

Ancak tam da o sırada Ortak Tarih Kitapları Projesi vizyonu doğdu.

Bu vizyona, diyaloğa, bilgiye ve uzlaşmaya olan inancıyla nesiller boyu akademisyen ve eğitimciye ilham veren projenin babası Costas Carras öncülük etti. Proje ayrıca, girişimin kurucularından Erhard Busek, Matthew Nimetz gibi Yönetim Kurulu eski başkanları ve zamanlarını, enerjilerini ve genellikle kendi kaynaklarını Proje yararına sunan pek çok kadın ve erkek tarafından şekillendirildi ve desteklendi.

Ortak Tarih Kitapları Projesi’nin ilk yaratıcıları, şu anda Proje Kurulu’na başkanlık eden Arnavutluk eski Dışişleri Bakanı Sayın Ditmir Bushati şahsında değerli bir halef buldular. Kendisi bugün yurt dışında olduğu için bu törene katılamamaktadır.

Profesör Christina Koulouri, en başından beri bu girişimin bilimsel çalışmalarını yönetmiş ve altı ciltlik okuma kitaplarını hazırlayan bölgedeki çok sayıda tarihçinin koordinasyonunu sağlamıştır. Kendisi kısa süre içinde bize bu konuda daha fazla bilgi verecektir.

Yıllarca icra direktörlüğü görevinde halefim olan Nenad Šebek tarafından yönetilen proje personelinin özverisi de aynı derecede önemliydi.

Bu kitaplar nadir ve değerli bir şeyi temsil ediyor: Tarihi tek bir ulusal anlatı olarak değil, eşitlerin çok perspektifli bir çabası olarak öğretme girişimi. Kitaplar öğrencileri soru sormaya, kaynakları karşılaştırmaya, geçmişin karmaşık olduğunu ve farklı toplumların onu farklı şekilde hatırlayabileceğini anlamaya teşvik ediyor.

Uzun yıllar boyunca amacımız bu materyalleri doğrudan okullara taşımaktı. Bölge genelindeki eğitim bakanlıklarıyla yoğun bir şekilde çalıştık, öğretmen eğitimleri düzenledik ve eğitimcilerin bu kaynakları sınıflarda kullanmalarını desteklemek için sertifikalı programlar geliştirdik.

Tam da kitapların nihayet okullara daha geniş çapta girebileceği ana yaklaştığımızda, koşullar beklenmedik bir dönemece girdi.

CDRSEE 2019 yılında çalışmalarını durdurmak zorunda kaldı ve proje aniden bir belirsizlik içinde kaldı. Yıllarca bu proje üzerinde çalışan çoğumuz için, böylesine önemli bir girişimin basitçe durabileceğini —kitapların raflarda tozlanacağını ve bizim sadece bir zamanlar imkansız görünen bir şeyi nasıl başardığımızı anlatacağımızı— kabul etmek zordu.

Böyle bir sonucu kabul etmeyi reddeden küçük bir grubun kararlılığı, özellikle eski Kurul üyesi Dušan Reljić ve Ortak Tarih Kitapları Projesi etrafında toplanan özverili ekip sayesinde girişimi yeniden canlandırmayı başardık. Almanya Federal Dışişleri Bakanlığı’nın mali desteği ve projeye ev sahipliği yaparak uygulayan Belgrad merkezli Balkanlar için Avrupa Fonu (EFB) ile 2023 yılında yeni bir sayfa açtık. EFB’nin eski direktörü Aleksandra Tomanić, projeye yönelik derin bir anlayış gösterdi ve JHP’yi enerjik bir şekilde destekledi. EFB’nin yeni direktörü Veton Zekolli ile iş birliğimiz çok umut verici bir şekilde başladı ve bu iş birliğinin daha da genişlemesini sabırsızlıkla bekliyoruz.

Bu yeni aşamada projeyi zamanımızın gerçeklerine uyarladık. Materyallerin önemli bir kısmı internete taşınarak çok daha geniş bir kitleye ulaştırıldı. Web sitemiz ve sosyal medya kanallarımız aracılığıyla artık çok miktarda eğitim materyali, tarihi kaynak ve öğretim kaynağı paylaşıyoruz.

Bölgenin her yerinden gençler için, katılımcıların çok perspektiflilik, eleştirel düşünme ve —ister eğitim sistemlerinde, ister medya anlatılarında veya siyasi söylemlerde ortaya çıksın— tarihi gerçeklerin manipülasyonunu nasıl fark edeceklerini öğrendikleri okullar ve atölyeler düzenliyoruz.

Çalışmalarımıza psikolojik bir boyut da ekledik. Batı Balkanlar’daki pek çok genç nesil, savaşlardan sonra doğmuş olsalar bile, hala çözülmemiş travmaların mirasını taşıyor. Tarihsel anlatıların kimlikleri, duyguları ve algıları nasıl şekillendirdiğini anlamak, bu nedenle daha dirençli ve barışçıl bir gelecek inşa etmek için hayati önem taşımaktadır.

Her yıl JHP temel bir bilimsel bölgesel konferans düzenlemektedir. 2025 yılında Podgorica’da Güneydoğu Avrupa’daki sınırların tarihini ve geleceğini ele aldık. Bu yılın sonbaharında Atina’da, şiddet anılarının kamusal söylemde ve tarih öğretiminde nasıl sunulduğunu ve kötü tarihsel deneyimlerin farkında olmanın gelecekte siyasi amaçlı şiddetten kaçınmaya yardımcı olup olmayacağını tartışacağız.

Amacımız basit ama iddialı: Gençlerin tarihin bir silah olarak değil, diyalog, öğrenme ve empati için bir araç olarak kullanılması gerektiğini anlamalarına yardımcı olmak.

Barış, kaybedilene kadar genellikle hafife alınır. Ancak barış kırılgandır. Sürekli dikkat, cesaret ve hayal gücü gerektirir. Geçmişlerine dürüstçe bakmaya, karmaşıklığı kabul etmeye ve yeni nesillere bir arada yaşamanın bir zayıflık değil, bir güç olduğunu öğretmeye hazır toplumlar gerektirir.

İşte bu yüzden bu ödül bizim için çok şey ifade ediyor.

Sözlerimi bitirmeden önce, insani yardımları ve toplumdaki barışa olan bağlılığı gerçekten ilham verici olan CESPIC Barış Ödülü’nün diğer sahibi Sayın Nihad Suljić’i de tebrik etmek isterim.

Zvezdana Kovač