Një projekt bashkon studiues nga Europa Juglindore të cilët kanë prodhuar materiale mësimore të përbashkëta me burime të shumta. “Joint History Workbooks Project” (Projekti i Teksteve të Përbashkëta të Historisë) ka realizuar 6 vëllime për shkollat e mesme të rajonit, duke ballafaquar versione të kundërta të ngjarjeve.

«Provoni të mendoni për librat tuaj të historisë në shkollë, kur ishit të rinj. Si përshkruheshin popujt fqinjë dhe armiqtë e vendit tuaj? A ishte kombi juaj gjithmonë më i miri?». Këto pyetje u drejtohen një audience njerëzish me prejardhje të ndryshme, të mbledhur në një kryeqytet ballkanik.

«Shumë studiues kanë analizuar arsyet e dhunës ndëretnike dhe rolin e luajtur nga hija e rëndë e historisë në lufta. Tekstet shkollore janë identifikuar si një nga arsyet potenciale të intolerancës midis kombeve», shpjegon Christina Koulouri, profesoreshë e Historisë Moderne dhe Bashkëkohore dhe rektore e Universitetit Panteion të Shkencave Sociale dhe Politike në Athinë. Është ajo që koordinon një ekip të jashtëzakonshëm studiuesish që përfaqësojnë të gjitha vendet e rajonit ballkanik – rreth një qind akademikë dhe profesorë historie që në tridhjetë vitet e fundit kanë arritur të realizojnë një ndërmarrje pothuajse të pamundur: të shkruajnë së bashku një histori të përbashkët të Europës Juglindore, nga Sllovenia deri në Qipro, duke filluar ta bëjnë këtë kur ende jehonat e luftërave jugosllave dëgjoheshin fort dhe qartë.

Iniciativa quhet “Joint History Workbooks Project” (JHP) dhe deri më tani ka prodhuar gjashtë vëllime të çmuara, të gatshme për përdorim në shkollat e mesme të rajonit. Ato mbulojnë një periudhë të gjatë historike, nga Perandoria Osmane deri në vitin 2008, dhe nuk janë libra teksti klasike, por një përzgjedhje burimesh: dëshmi, foto, dokumente zyrtare, artikuj gazetash dhe madje edhe komikë nga të gjithë Ballkani. Materiale autentike që ofrojnë këndvështrime të shumta mbi të njëjtat ngjarje, për të nxitur pyetje, për të ushtruar mendimin kritik dhe për të kuptuar se e kaluara është komplekse dhe se shoqëri të ndryshme mund ta kujtojnë atë në mënyra jo gjithmonë të njëjta.

«Nuk është vetëm një produkt botues, por shembulli i një bashkëpunimi midis profesionistëve të kombeve që konsiderohen rivalë dhe armiq», shpjegon profesoresha Koulouri për gazetën Avvenire. «Si bashkëmoshatarë dhe përfaqësues të gjeneratës që i ka jetuar ato lufta, kemi arritur t’i tejkalojmë kujtimet e hidhura duke folur gjuhën e disiplinës historike. Vetëm një kërkim i cilësisë së lartë mund të shërbejë si mburojë për t’i mbrojtur shoqëritë nga krijimi i stereotipeve mbi tjetrin dhe nga zhvillimi i nacionalizmave të verbër».

Zhvillimi dhe vlerësimet

I nisur në fund të viteve nëntëdhjetë nga “Center for Democracy and Reconciliation in Southeast Europe” (CDRSEE) i Selanikut, projekti pësoi një ndalesë për mungesë fondesh në vitin 2019, por u rifillua në vitin 2023 falë mbështetjes së Ministrisë së Punëve të Jashtme gjermane dhe Fondit Europian për Ballkanin me seli në Beograd. Në mars, në Shqipëri, projekti mori Çmimin “Cespic” të Qendrës Europiane të Shkencës së Paqes, Integrimit dhe Bashkëpunimit, promovuar nga Fondacioni “Zoja e Këshillit të Mirë” në Tiranë në bashkëpunim me Osservatorio Balcani Caucaso Transeuropa. Gjatë këtyre viteve, mijëra mësues në të gjithë rajonin kanë marrë librat falas, të cilët mund të shkarkohen edhe online në format PDF. Objektivi parësor mbetet sjellja e vëllimeve në klasa.

Metodologjia: Përballja me traumën

«Kalimi historik i viteve ’90 ishte më i diskutueshmi, jo vetëm sepse ishte një dekadë traumatike, kontroverse dhe delikate, por edhe sepse kujtimet ishin të gjalla te vetë mësuesit», vijon Christina Koulouri. «Për shembull, kemi përfshirë një kapitull mbi rrethimin e Sarajevës, të cilin njerëzit e kanë përjetuar vetë. Si mund të jepet mësim në klasë?».

Në të njëjtin vëllim ka edhe një paragraf mbi betejën e Vukovarit, i rrethuar në vitin 1991 për tetëdhjetë e shtatë ditë. Aty paraqiten dy artikuj gazetash: njëri nga perspektiva serbe, marrë nga e përditshmja e Beogradit Politika me titullin “Vukovari më në fund i lirë”. Tjetri nga këndvështrimi kroat, me titull “Kush manipulon me tragjedinë e Vukovarit”, botuar nga Vjesnik i Zagrebit. Pasi të lexohen të dy, nxënësit duhet t’i krahasojnë dhe të identifikojnë cilat të dhëna janë identike dhe cilat bien ndesh, si dhe cilat arsye mund të shpjegojnë dallimet në numrin e viktimave të Armatës Popullore Jugosllave (JNA) në burimet serbe dhe kroate.

Në një pjesë tjetër të manualit propozohet një punë me fotografi:

• Fotoja e parë tregon një kolonë të shpërngulurish që largohen nga Vukovari.

• Një foto e dytë tregon popullsinë serbe që braktis Kroacinë pas operacionit “Stuhia” (Oluja).

• Një imazh i tretë përjetëson refugjatët kosovarë të dëbuar në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë. Është shtuar edhe një artikull mbi vështirësitë e autoriteteve rumune në kufi me Serbinë përballë kërkesave të shumta për azil nga ana e serbëve pas intensifikimit të bombardimeve të NATO-s. «Çfarë do të thotë të jesh një refugjat lufte?», pyetet klasa në fund të aktivitetit.

«Më parë nuk ekzistonte asgjë e tillë», vëren Koulouri. «Bëhet fjalë për material origjinal të përkthyer nga nëntë gjuhë. Pra, një nxënës në Serbi ose në Kroaci mund të konsultojë një dokument që vjen nga Greqia, Shqipëria ose Qiproja».

Ndryshimi i qasjes

E pyetur nëse ekzistojnë përvoja të ngjashme nëpër botë, Koulouri përgjigjet: «Ka pasur një iniciativë midis Francës dhe Gjermanisë në vitet ’60. Por bëhej fjalë për vetëm dy vende dhe dy rrëfime paralele, gjë që ne nuk e duam. Ka pasur edhe një përpjekje midis izraelitëve dhe palestinezëve, por pa sukses».

Për të mësuar përdorimin e teksteve, mësuesve u ofrohen seminare (workshops). Ndodh që në kontaktin e parë me kolegë nga vendet e tjera të shfaqen paragjykime. «Reagimi fillestar është habia. Ndërveprimi fizik midis tyre është i rëndësishëm për ne, krijohen miqësi. Me shoqërizimin krijohet një komunitet. Ka nga ata që nuk do të ndryshojnë kurrë mendje, por shpesh jemi dëshmitarë të një ndryshimi të qëndrimeve dhe mentalitetit», përfundon profesoresha.

Duke folur në ceremoninë e çmimit “Cespic” në Tiranë, kolegja e saj dhe drejtoresha e projektit Zvezdana Kovač foli edhe për një «dimension psikologjik» të iniciativës.

«Shumë të rinj të Ballkanit Perëndimor, edhe ata të lindur pas luftërave – përfshirë vajzën time – mbartin trashëgiminë e traumave të pazgjidhura. Të kuptuarit e mënyrës se si narrativat historike formësojnë identitetet, emocionet dhe perceptimet është themelore për një të ardhme më paqësore. Paqja nuk mund të ruhet pa arsimimin. Vetëm individë të arsimuar dhe me mendje të hapur, të gatshëm për të bërë pyetje, për të dëgjuar këndvështrime të ndryshme dhe për të reflektuar në mënyrë kritike mbi të kaluarën, mund të bëhen garantë të paqes».

Janë pikërisht burrat dhe gratë për të cilët sot ka një nevojë të madhe. «Objektivi ynë është i thjeshtë, por ambicioz», përfundon drejtoresha Kovač. «T’i ndihmojmë të rinjtë të kuptojnë se historia nuk duhet të përdoret si armë, por si një instrument empatie. Paqja kërkon guxim dhe imagjinatë. Kërkon shoqëri të gatshme të shohin me ndershmëri të kaluarën e tyre dhe të pranojnë kompleksitetin. Dhe t’u mësojnë gjeneratave të reja se bashkëjetesa nuk është dobësi. Është forcë».

Burimi: Avvenire.