Laboratori i Historisë së Përbashkët në Podgoricë bashkon të rinjtë nga rajoni

Shumëperspektiviteti (Multiperspectivity) është çelësi për tejkalimin e trashëgimisë së viteve 1990 — ky është përfundimi kryesor i Shkollës Dimërore “Laboratori i Historisë së Përbashkët” (Joint History Lab), e mbajtur në Podgoricë javën e kaluar. Shkolla Dimërore mblodhi të rinj nga Bosnja dhe Hercegovina, Mali i Zi, Kroacia dhe Serbia. Gjatë katër ditëve, pjesëmarrësit patën mundësinë të flasin me historianë, psikologë dhe ekspertë të medias e komunikimit për të njohur më lehtë manipulimin kur mësojnë për temat më të ndjeshme nga historia dhe e kaluara e afërt e rajonit. Të rinjtë e moshës 18 deri në 25 vjeç, me profesione dhe interesa të ndryshme, patën mundësinë të dëgjojnë pse është e rëndësishme të ruhet një qëndrim kritik ndaj realitetit. Përmes punëtorive interaktive, ata mësuan pse metodologjia e shumëperspektivitetit është e dobishme dhe e zbatueshme, si të përballen me traumat e viteve ’90 dhe pse edukimi mediatik është thelbësor.

Ambasadori i Republikës Federale të Gjermanisë në Mal të Zi, z. Peter Felten, gjithashtu bisedoi me pjesëmarrësit nga rajoni. Të rinjtë ishin të interesuar për modelin e sistemit arsimor të Gjermanisë pas Luftës së Dytë Botërore dhe perceptimin e këtij vendi në lidhje me ngjarjet në vendet e rajonit. Duke folur për imperativin e ballafaqimit me të kaluarën dhe përfshirjen e luftërave të viteve ’90 në tekstet e historisë, Ambasadori Felten diskutoi gjithashtu perspektivën evropiane të rajonit, veçanërisht të Malit të Zi, dhe vlerat e promovuara nga BE-ja që vendet e rajonit duhet t’i adoptojnë.

Shumëperspektiviteti si themel për të kuptuar të kaluarën dhe të tashmen

Tema qendrore ishte zbatimi i shumëperspektivitetit përmes Librave të Historisë së Përbashkët, e cila u diskutua nga historianja Sanja Radović. Ajo theksoi se historia kërkon shqyrtimin e perspektivave të ndryshme, në kundërshtim me një narrativë të vetme mbizotëruese kombëtare që kërkon një rreshtim uniform. Mësuesi i historisë në shkollën e mesme, Igor Radulović, foli për metodat e mësimdhënies së temave të diskutueshme nga e kaluara, duke theksuar rëndësinë e studimit të temave si luftërat e viteve 1990. Është e rëndësishme, ndër të tjera, që nxënësit të njohin të metat e narrativave “bardh e zi” dhe të zhvillojnë mjete për të kuptuar shoqërinë në të cilën jetojnë.

Në këto punëtori, të rinjtë u inkurajuan t’i shohin ngjarjet historike nga këndvështrime të shumta në mënyrë që të kapërcejnë prizmin e ngushtë kombëtar që shpesh thjeshton tepër një realitet kompleks. Për më tepër, duke përdorur shembuj nga luftërat e viteve 1990, ata kuptuan se si propaganda dhe manipulimi i fshirjes së zërave të ndryshëm i kthejnë ish-fqinjët në armiq. Gjatë ushtrimeve praktike, atyre iu dha mundësia të përdorin burime historike parësore, si dëshmitë personale dhe dokumentet, për t’i bërë temat e vështira më pak abstrakte dhe më të lehta për t’u kuptuar.

Ballafaqimi me traumën kolektive dhe ndarjet

Ajo që e dalloi veçanërisht këtë Shkollë Dimërore ishte integrimi i një qasjeje psikologjike në të kuptuarit e proceseve historike. Psikologia Ana Mirković udhëhoqi një punëtori mbi kuptimin e traumave kolektive dhe mekanizmave të pajtimit. Ajo vuri në dukje se trauma nuk mbetet vetëm tek ata që e përjetuan atë drejtpërdrejt, por u kalohet brezave të rinj përmes tregimeve familjare, si dhe përmes heshtjes në lidhje me temat e dhimbshme. Njohja e mekanizmave mbrojtës, të tilla si projeksioni dhe polarizimi, është thelbësore për një pjesëmarrje më të vetëdijshme në dialogun social.

Psikologu Radoje Cerović trajtoi rolin e emocioneve dhe identitetit në gjenerimin e konfliktit. Pjesëmarrësit patën mundësinë të analizojnë se si, në kushtet e një kërcënimi të perceptuar, vëmendja ngushtohet dhe shoqëria ndahet në “ne” dhe “ata”. Cerović theksoi se dehumanizimi rrallë fillon me dhunë ekstreme, por më tepër me një ndryshim delikat në gjuhë dhe distancim që i paraqitet publikut si një domosdoshmëri.

Përmes punëtorive psikologjike, pjesëmarrësit fituan një kuptim më të thellë se si traumat kolektive dhe ndjenjat e kërcënimit transmetohen nëpër breza, duke formësuar identitetin dhe duke shkaktuar ndarje shoqërore. Ata patën rastin të shohin se si mund të njihen mekanizmat mbrojtës të pavetëdijshëm, së bashku me format delikate të dehumanizimit. Fokusi kryesor ishte në adoptimin e teknikave që mundësojnë krijimin e një pauze vendimtare midis një impulsi të fortë emocional dhe një përgjigjeje racionale, duke zgjedhur kështu komunikimin e vetëdijshëm mbi reagimin automatik dhe konfliktin.

Mbrojtja kundër manipulimit të së kaluarës

Për të dekonstruktuar plotësisht këto narrativa, programi përfshiu gjithashtu dy punëtori kryesore kushtuar edukimit mediatik. Gazetari i shquar Vladan Mićunović udhëhoqi një punëtori mbi njohjen e manipulimit të së kaluarës në mediat tradicionale. Ata analizuan se si historia instrumentalizohet për mobilizim politik dhe se si faktet e dokumentuara shpesh barazohen në mënyrë keqdashëse me interpretimet ideologjike. Eksperti i mediave sociale Enes Pućurica mbajti një punëtori të fokusuar në njohjen e mashtrimit në botën dixhitale. Pjesëmarrësit mësuan se si historia përshtatet për klikime dhe se si teknologjitë moderne të AI mund të gjenerojnë materiale historike bindëse por të rreme (si fotografitë deepfake), duke theksuar rëndësinë e vetëmbrojtjes dixhitale (digital self-defense).

Punëtoritë e medias u ofruan pjesëmarrësve mjete të prekshme për të njohur keqpërdorimin e së kaluarës si në mediat tradicionale ashtu edhe në ato dixhitale. Pjesëmarrësit analizuan se si faktet historike të dokumentuara përdoren qëllimisht dhe në mënyrë selektive për mobilizim politik, duke turbulluar kështu kufirin midis shkencës dhe ideologjisë. Vëmendje e veçantë iu kushtua përvetësimit të metodave të tilla si “leximi anësor” (lateral reading) për të verifikuar origjinën e vërtetë të informacionit.

Si kurorëzim i ngjarjes, Shkolla Dimërore përfundoi me një debat interaktiv dhe regjistrimin e ushtrimeve video “Viewpoint”, ku pjesëmarrësit aplikuan praktikisht njohuritë që kishin fituar. Debati do të jetë së shpejti i disponueshëm online.

Ju ftojmë gjithashtu të lexoni udhëzuesin tonë metodologjik nga punëtoritë.