Заедничката историска лабораторија во Подгорица ги обединува младите од регионот

Мултиперспективноста е клучот за надминување на наследството од 1990-тите — ова е главниот заклучок од Зимската школа „Заедничка историска лабораторија“ (Joint History Lab), одржана во Подгорица минатата недела. Зимската школа собра млади луѓе од Босна и Херцеговина, Црна Гора, Хрватска и Србија. Во текот на четири дена, учесниците имаа можност да разговараат со историчари, психолози и експерти за медиуми и комуникација, со цел полесно да препознаат манипулација кога учат за најосетливите теми од историјата и неодамнешното минато на регионот. Младите на возраст меѓу 18 и 25 години, со различни професии и интереси, можеа да слушнат зошто е важно да се задржи критички став кон реалноста. Преку интерактивни работилници, тие научија зошто методологијата на мултиперспективноста е корисна и применлива, како да се справат со траумите од 90-тите и зошто медиумската писменост е суштинска.

Амбасадорот на Сојузна Република Германија во Црна Гора, г-дин Петер Фелтен, исто така разговараше со учесниците од регионот. Младите беа заинтересирани за моделот на образовниот систем на Германија по Втората светска војна и перцепцијата на земјата за настаните во државите од регионот. Зборувајќи за императивот за соочување со минатото и вклучување на војните од 90-тите во учебниците по историја, амбасадорот Фелтен разговараше и за европската перспектива на регионот, особено на Црна Гора, и вредностите промовирани од ЕУ што земјите од регионот треба да ги прифатат.

Мултиперспективноста како основа за разбирање на минатото и сегашноста

Централната тема беше примената на мултиперспективноста преку Заедничките учебници по историја, за што зборуваше историчарката Сања Радовиќ. Таа истакна дека историјата бара разгледување на различни перспективи, наспроти единствениот доминантен национален наратив кој бара униформно усогласување. Професорот по историја во средно училиште, Игор Радуловиќ, зборуваше за методите за предавање на контроверзни теми од минатото, истакнувајќи ја важноста на проучувањето на теми како војните од 1990-тите. Важно е, меѓу другото, учениците да ги препознаат мааните на црно-белите наративи и да развијат алатки за разбирање на општеството во кое живеат.

На овие работилници, младите беа охрабрени да ги гледаат историските настани од повеќе агли со цел да се надмине тесната национална призма која често ја поедноставува комплексната реалност. Понатаму, користејќи примери од војните во 1990-тите, тие разбраа како пропагандата и манипулацијата преку бришењето на различните гласови ги претвораат поранешните соседи во непријатели. За време на практичните вежби, им беше дадена можност да користат примарни историски извори, како што се лични сведоштва и документи, за да ги направат тешките теми помалку апстрактни и полесни за разбирање.

Соочување со колективната траума и поделбите

Она што особено ја издвои оваа Зимска школа беше интегрирањето на психолошкиот пристап во разбирањето на историските процеси. Психологот Ана Мирковиќ водеше работилница за разбирање на колективните трауми и механизмите за помирување. Таа посочи дека траумата не останува само кај оние кои директно ја доживеале, туку се пренесува на помладите генерации преку семејни приказни, како и преку молчењето за болните теми. Препознавањето на одбранбените механизми, како што се проекцијата и поларизацијата, е клучно за посвесно учество во социјалниот дијалог.

Психологот Радоје Церовиќ се осврна на улогата на емоциите и идентитетот во генерирањето конфликти. Учесниците имаа можност да анализираат како, во услови на перципирана закана, вниманието се стеснува и општеството се дели на „ние“ и „тие“. Церовиќ нагласи дека дехуманизацијата ретко започнува со екстремно насилство, туку со суптилна промена во јазикот и дистанцирање што на јавноста ѝ се претставува како неопходност.

Преку психолошките работилници, учесниците стекнаа подлабоко разбирање за тоа како колективните трауми и чувствата на закана се пренесуваат низ генерациите, обликувајќи го идентитетот и предизвикувајќи социјални поделби. Тие имаа можност да видат како несвесните одбранбени механизми можат да се препознаат, заедно со суптилните форми на дехуманизација. Главниот фокус беше ставен на усвојувањето техники кои овозможуваат создавање на клучна пауза помеѓу силниот емоционален импулс и рационалниот одговор, со што се избира свесна комуникација наместо автоматска реакција и конфликт.

Одбрана од манипулацијата со минатото

За целосно да се деконструираат овие наративи, програмата вклучуваше и две клучни работилници посветени на медиумската писменост. Истакнатиот новинар Владан Миќуновиќ водеше работилница за препознавање на манипулацијата со минатото во традиционалните медиуми. Тие анализираа како историјата се инструментализира за политичка мобилизација и како документираните факти често злонамерно се изедначуваат со идеолошки толкувања. Експертот за социјални медиуми Енес Пуќурица одржа работилница фокусирана на препознавање на измамата во дигиталниот свет. Учесниците научија како историјата се крои за кликови и како модерните технологии за вештачка интелигенција можат да генерираат убедливи, но лажни историски материјали (како што се deepfake фотографии), нагласувајќи ја важноста на дигиталната самоодбрана.

Медиумските работилници им обезбедија на учесниците опипливи алатки за да ја препознаат злоупотребата на минатото и во традиционалните и во дигиталните медиуми. Учесниците анализираа како документираните историски факти намерно и селективно се користат за политичка мобилизација, со што се замаглува границата помеѓу науката и идеологијата. Посебно внимание беше посветено на совладувањето методи како што е „латерално читање“ (lateral reading) за да се потврди вистинското потекло на информациите.

Како круна на настанот, Зимската школа заврши со интерактивна дебата и снимање на видео вежби „Viewpoint“ (Гледна точка), каде учесниците практично го применија знаењето што го стекнаа. Дебатата наскоро ќе биде достапна онлајн.

Ве покануваме исто така да го прочитате нашиот методолошки водич од работилниците.